Op zoek naar voorspellers van dementie

”MEG-registratie bij Parkinsonpatiënt biedt gedetailleerd inzicht”

Neuroloog Henk Berendse (VU medisch centrum) zoekt naar oorzaken en voorspellers van Parkinsondementie. Zodat bij mensen die (hoog) risico lopen, tijdig een effectieve behandeling kan worden ingezet. Dankzij uw donaties kan het Parkinsonfonds dit belangwekkende onderzoek ondersteunen. U ziet het: uw gift komt zeer goed terecht!

Parkinsonpatiënten krijgen helaas ook vaak te maken met een achteruitgang in intellectuele vermogens. “Over hoe en waarom dat gebeurt, is nog veel te weinig bekend. De focus van het wetenschappelijk onderzoek ligt vaak op de motorische stoornissen bij Parkinson. De patiënt zelf vindt meestal juist de niet-motorische verschijnselen als stemmingswisselingen, depressie en dementie veel erger. Vandaar dat we dit onderzoek hebben opgezet”, legt Berendse uit.

Hij onderzoekt ‘de rol van verstoorde hersennetwerken gerelateerd aan cognitieve achteruitgang en dementie bij de ziekte van Parkinson’. “Ik wil de mechanismen snappen – waar hangt die achteruitgang mee samen? Ook als een patiënt niet dement is, kunnen er subtielere stoornissen zijn. Een patiënt wordt trager in het denken en krijgt moeite met plannen, overzicht houden en flexibiliteit bij het oplossen van problemen. Het visuo-spatiële ofwel ruimtelijk inzicht verslechtert. En ook het werkgeheugen neemt af, waardoor ‘even iets onthouden’ moeilijk wordt. Wij onderzoeken of deze lichte stoornissen een aanwijzing of grote risicofactor zijn voor dement worden.”

Doel: betere behandeling
Berendse wil graag een wezenlijke bijdrage leveren aan het ontwikkelen van een betere behandeling voor cognitieve stoornissen en dementie bij Parkinsonpatiënten. “Als neuroloog word ik steeds opnieuw geconfronteerd met het ontbreken van een goede behandeling voor deze stoornissen. Dat inspireert me om een behandeling te ontwikkelen die het verschil maakt.”

Het onderzoeksteam van Berendse startte in 2003 met vier groepen van twintig patiënten rond dezelfde leeftijd in verschillende stadia van Parkinson. Plus een controlegroep van 20 personen met een match op de groep met de kortste ziekteduur. Bij aanvang was niemand dement.

Tijdens de follow-up meting in 2007 stelden de onderzoekers al bij enkele patiënten een dementie vast. En bij wie dat niet het geval was, constateerden zij wel dat de intellectuele vermogens terugliepen.

Berendse: “Er vinden duidelijk veranderingen in het denkvermogen plaats. Als deze veranderingen samenhangen met een verstoring van hersenactiviteit, biedt dit de mogelijkheid om de ontstaansmechanismen van dementie bij Parkinson beter te begrijpen. We onderzoeken de oorzaak: wat verandert er en waar in de hersenen zitten de veranderingen? Als we snappen hoe het werkt en bovendien voorspellers van dementie kunnen vaststellen, kunnen we uiteindelijk bij hoogrisico patiënten vroegtijdig een gerichte behandeling inzetten.”

Droogkap

De techniek waar Berendse mee werkt is het zeer geavanceerde MEG-apparaat.
MEG staat voor Magneto Encefalo Grafie en registreert via magnetische velden hersenactiviteit. “Het MEG-apparaat ziet eruit als een soort droogkap, een grote helm met sensoren die magnetische signalen van actieve hersencellen oppikken. Dat is heel moeilijk want die signalen zijn zwak, maar het MEG-apparaat krijgt het voor elkaar door middel van supergeleiding bij een extreem lage temperatuur. De helm is daarom gevuld met vloeibaar helium.

Een MEG apparaat moet regelmatig gekalibreerd worden om betrouwbare magnetische velden te meten. Vroeger dachten we dat hersenfunctie plekgebonden was, nu weten we dat het vooral vluchtige neurale verbindingen/netwerken zijn die bij denkprocessen informatie uitwisselen. We onderzoeken hoe de ‘bedrading’ verstoord raakt bij Parkinson en tot een verandering in denkvermogen leidt. Met de MEG-registraties kunnen we dat in maat en getal uitdrukken.”

Geavanceerd

De MEG-registratie biedt veel meer informatie dan een electroencefalogram (EEG): waar een EEG een beperkt aantal kanalen toont, laat de MEG er 151 zien. Om al die informatie op te slaan en te verwerken, is veel geheugen en geavanceerde software nodig. Dat – en de fijne techniek, de betrokken onderzoekers, laboranten, natuurkundigen en de analyse van de data – maakt het onderzoek ook zo kostbaar. Naast de MEG-meting vindt een MRI-scan plaats om de structurele hersenverbindingen te bekijken.

Bovendien ondergaan de deelnemers een neurologisch en neuropsychologisch onderzoek. “Om de klinische diagnose ‘dementie’ te stellen, moet een patiënt een bepaald niveau van stoornissen in verschillende domeinen van het denken hebben en daarvan ook last hebben in het dagelijks leven. Overigens is een Parkinsondementie niet hetzelfde als de ziekte van Alzheimer”, benadrukt Berendse. “Bij Parkinson heeft de dementie te maken met een uitbreiding van voor Parkinson kenmerkende afwijkingen naar delen van de hersenen die een rol spelen bij het denken.”

Opmerkelijk

Het Internationaal Parkinsonfonds subsideert het onderzoek van Berendse sinds de eerste vervolgmeting in 2007. De tweede vervolgmeting startte november 2011 en loopt tot zomer 2012. “Dan zijn alle patiënten – nu inmiddels acht jaar ouder dan bij het begin van het onderzoek – opnieuw onder de MEG en MRI geweest. En hebben we nog meer inzicht in de oorzakelijke mechanismen en voorspellers van dementie.

De bereidheid van Parkinsonpatiënten om mee te werken aan onderzoek is altijd opmerkelijk groot, vind ik. Ook voor mijn onderzoek merk ik grote motivatie. Erg fijn en ook bewonderenswaardig want het kost hen tijd en moeite, ze moeten vaak lang stilzitten en als ze een test niet zo goed kunnen, is dat confronterend voor ze. Maar ze leveren graag een bijdrage aan de wetenschap en hopen uiteraard op een verbetering van de behandeling voor de ziekte van Parkinson.”