fbpx
Doneer direct
23 oktober 2014

Mechanismen van depressie bij Parkinson

Betere therapie door kennis over mechanismen van depressie bij Parkinson

Neuroloog Rianne Esselink (Radboud UMC) wil de neurobiologische mechanismen van depressie bij Parkinson achterhalen. Esselink doet deze studie samen met Roshan Cools, hoogleraar cognitieve neuropsychiatrie en principal investigator van het Donders Institute en Monique Timmer, neuroloog in opleiding. “Ons uiteindelijke doel: meer gerichte behandelingen en een verbeterde levenskwaliteit voor mensen met Parkinson.

Onderzoek wijst uit dat ongeveer 40% van de Parkinsonpatiënten met een depressie kampt.

Bij 30% verschijnen de depressieve klachten al in de beginfase van de ziekte. Van de niet-motorische symptomen die de ziekte veroorzaakt, komt depressie dus vaak voor. Bovendien hebben depressieve klachten een grote invloed op hoe patiënten hun kwaliteit van leven ervaren. Voor Esselink en haar collega-onderzoekers reden om onderzoek te doen waarvan de resultaten kunnen helpen die levenskwaliteit te verhogen. “Onvoldoende inzicht in de onderliggende neurobiologische mechanismen van depressie bij Parkinson staat een tijdige herkenning en adequate behandeling in de weg. Daarom willen we met deze studie de neurobiologische mechanismen van depressie en veranderingen in cognitief functioneren bij Parkinson achterhalen. Want naast depressie komen cognitieve stoornissen en impulscontrolestoornissen veelvuldig voor en deze zijn sterk aan elkaar gerelateerd.”
De studie van Esselink, Cools en Timmer heet officieel Neurobiological mechanisms of depression and cognition in Parkinson’s disease. Het ParkinsonFonds financiert dit onderzoek graag omdat het voldoet aan alle criteria van de medischwetenschappelijke commissie. Het is vernieuwend, veelbelovend en past bij de missie van het ParkinsonFonds. Naast het voorkomen of genezen van de ziekte van Parkinson, willen we de levenskwaliteit van mensen met Parkinson en hun familieleden verbeteren. Daar sluit dit onderzoek, mede mogelijk gemaakt door uw zeer gewaardeerde donaties, mooi op aan.

Ongeremd eten en gokken

Cognitieve stoornissen beginnen met milde problematiek, vertelt Esselink. “Mensen denken en handelen trager, kunnen minder dingen tegelijk doen. Functioneren in een drukke werkomgeving kan voor mensen met deze problemen ingewikkeld zijn. Impulscontrolestoornissen zoals ongeremd eten of gokken, veroorzaakt door de Parkinsonpillen, kunnen net als depressieve klachten ook een grote invloed hebben op de levenskwaliteit.” Niet alle Parkinsonpatiënten worden echter depressief, ondanks dat ze allemaal duidelijke motorische klachten en cognitieve stoornissen hebben. Cools: “Het lijkt er dus op dat de neurobiologie van depressie bij Parkinson verschilt van die van de motorische en cognitieve symptomen.”

Gevoeliger voor straf

Door Parkinson sterven zenuwcellen in de hersenen af, waardoor de productie van dopamine afneemt. “Hierdoor kunnen de cognitieve vermogens van patiënten achteruitgaan en kunnen ze depressieve klachten ontwikkelen”, legt Cools uit. “Mensen met een depressie kunnen ook last hebben van impulscontrolestoornissen. Een bekende therapie om Parkinson te behandelen is het toedienen van dopamine. Juist deze therapie kan een koop- of gokverslaving, ongeremd eten of hyperseksualiteit uitlokken, ook bij Parkinson patiënten die te kampen hebben met depressie. Er lijkt een verband te zitten tussen al deze gedragsproblemen: of mensen goed of slecht in hun medicijnen zitten.” Met Esselink focust Timmer op de klinische problematiek, met Cools richt zij zich op de hersenmechanismen. Ze onderzoeken wat er gebeurt met het beloningssysteem als patiënten dopaminerge medicijnen krijgen.
Cools: “We testen de hypothese dat depressieve klachten bij Parkinson verband houden met dopaminetekort in het ventrale striatum, maar niet met dopaminetekort in het dorsale striatum. Ook willen we aantonen dat het dysfunctioneren van het ventrale striatum afhankelijk is van dopamine.
Dopamine maakt je gevoeliger voor beloning in het algemeen en dit is vermoedelijk de oorzaak van het ontstaan van impulscontrole stoornissen tijdens de behandeling met dopamine therapie. Als mensen een dopaminetekort hebben en depressief zijn, zijn ze juist gevoeliger voor straf en minder gevoelig voor een beloning.”

Rode en groene smileys

Timmer: “We zijn net klaar met alle dataverzameling. Bij de testen hebben we de gegevens van 25 Parkinsonpatiënten met een depressie, 25 Parkinsonpatiënten zonder depressie en 25 gezonde mensen vergaard. Deze bewerkelijke MRI-data gaan we nu analyseren. Alle patiënten zijn getest op twee dagen, een keer met hun medicijnen en een keer zonder. Deze dagen vergelijken we met elkaar. Hoe gemakkelijk kun je gedrag aanpassen na een straf of beloning? Wat doen de pillen op het gedrag van mensen? Zijn mensen zonder medicijnen gevoeliger voor straf? De resultaten moeten hier binnenkort antwoord op geven.”
De metingen deden de onderzoekers aan de hand van een computerspel. “De proefpersonen kregen een taak waarbij ze associaties konden leren tussen plaatjes en uitkomsten. De beloningen bestonden uit groene blije smileys en de straffen waren rode boze smileys. Straffen en beloningen zijn belangrijke drijfveren voor mensen om keuzes te maken. Soms verwachtten mensen een beloning, dat werd echter een straf”, aldus Timmer.

Kop of munt

Esselink: “Bij een depressie is het dopamineniveau mogelijk verminderd. Als medicijnen in de off-fase uitwerken, raakt een patiënt in een slechtere stemming. Bij een lager dopamineniveau verwachtten we een hoge gevoeligheid voor straf. Van mensen met impulscontrolestoornissen verwachtten we juist dat ze gevoeliger zijn voor een beloning.”
Cools: “Omdat depressieve patiënten ook vaker impulscontrolestoornissen vertonen – wat uitersten lijken – hebben we een goktaak aan de test toegevoegd. Deze taak is gebaseerd op theorieën uit de economie, zoals prospect theory. We vroegen mensen risicovolle beslissingen te nemen zoals bij kop/muntbiedingen. Ze konden een bedrag van minimaal € 30,- winnen of € 15,- verliezen door kop of munt te gooien. Dit testten we in een serie met verschillende bedragen zodat we de verhouding winst/verlies konden vergelijken, om zo te kunnen achterhalen wanneer mensen accepteren en weigeren. Daarnaast hebben we gekeken wat de invloed van medicijnen hierop is.. Dat geeft een indicatie van de mogelijke kwetsbaarheid die hersenwetenschappers nog niet begrijpen.”
“Bij een depressie schieten mensen door medicijnen snel door van de ene naar de andere kant”, vult Esselink aan. “Je denkt dat als je mensen met een normaal dopaminegehalte overvoert, er bij hen impulscontrolestoornissen op zullen treden. Dat blijkt dus niet het geval! Juist de groep die depressief is – met een laag dopamineniveau – gaat bij een snufje dopamine van het ene naar het andere uiterste. Dit komt overeen met wat we weten over genetische gevoeligheid: sommige genotypen veroorzaken psychische kwetsbaarheid.”

Goede voorlichting leidt tot meer begrip

De respondenten waren enthousiast over het onderzoek. Parkinsonpatiënten zijn volgens Esselink sowieso erg bereidwillig mee te werken. “Het onderzoek vraagt best wat inspanning van mensen: ze kwamen, soms van ver, twee dagen naar het UMC, waarvan een keer zonder medicijnen. Veel mensen vertelden ons dat ze hun deelname interessant vonden en als positief hebben ervaren.
In subtiele motorische afwijkingen zit het leed vaak niet bij Parkinsonpatiënten. Wél in de veranderingen op cognitief of emotioneel vlak. Als iemand op het werk niet meer goed mee kan komen, hakt dat erin. Mensen met Parkinson zijn hun zinnen nog aan het formuleren als anderen al met iets anders bezig zijn, dus worden ze stiller in gesprekken. Als je altijd het ‘haantje’ was en in een vergadering nu opeens je punt niet meer snel kunt maken, doet dat iets met je. Patiënten konden tijdens het onderzoek hun verhaal kwijt en dat vonden ze prettig. Op hun reguliere controles is hier vaak niet veel tijd voor.”
Cools: “Wie was je voor de ziekte en hoeveel impact heeft Parkinson op je leven? Was je vroeger eager om te reageren in een groep of het hoogste woord te voeren op feestjes en nu niet meer? Parkinson kan keihard ingrijpen in je sociale leven. Veel patiënten hebben minder inlevingsvermogen of belangstelling voor hun omgeving, relaties veranderen door de ziekte. We proberen dit altijd rustig en helder aan patiënten en hun partners uit te leggen: dat is een mechanisme van de ziekte, het hoort erbij. Partners, kinderen en andere familieleden krijgen meer begrip als ze weten dat die verandering door de ziekte komt en zijn blij met de uitleg.” Timmer: “Depressie en cognitieve stoornissen bepalen de kwaliteit van leven van mensen. Goede voorlichting voor patiënten en partners, over de impact van de ziekte en waarin het zich allemaal kan vertalen, is essentieel.”
Het onderzoeksteam hoopt op meer inzicht in depressie bij Parkinson en de onderliggende mechanismen, en op de invloed van medicatie op gevoeligheid voor straf en beloning. Daar kan de behandeling dan op inspelen. In de toekomst is zo een betere, gerichte behandeling mogelijk.

Hoe kunt u helpen?

Blijf op de hoogte van het laatste nieuws via onze nieuwsbrief. Schrijf u hier in >>.
Doneer nu voor onderzoek naar het voorkomen of genezen van parkinson.

Deel dit artikel